از لحاظ نجومي:شب يلدا يا "شب چله" شب اول زمستان و درازترين شب سال است.و فرداي آن با دميدن خورشيد،روزها بزرگ تر شده و تابش نور ايزدي افزوني مي يابد.اين بود كه ايرانيان باستان شب آخر پاييز و اول زمستان را شب زايش مهر يا زايش خورشيد مي خواندند و براي آن جشن بزرگي برگزار مي كردند.مثلا از منابع رومي مي دانيم كه پيران و پاكان به تپه اي رفته، با لباس نو و مراسمي از آسمان مي خواستند كه آن "رهبر بزرگ" را براي رستگاري آدميان گسيل دارد و باور داشتند كه نشانه زايش آن ناجيف ستاره ايست كه بالاي كوهي ــ به نام كوه فيروزي ــ كه داراي درخت بسيار زيبايي بوده است،پديدار خواهد شد. و موبد بزرگ براي اين موضوع دعايي مي خوانده كه قسمتي از آن هنوز در كتاب بهمن يشت بر جاي مانده است و به اين گونه است:
آن شب كه سرورم زايد
نشانه اي از ملك آيد
ستاره از آسمان ببارد
هم آنگونه كه رهبرم در آيد
ستاره اش نشان نمايد
ظاهرا پس از مسيحي شدن روميان،سيصد سال بعد از تولد عيسي مسيح،كليسا جشن تولد مهر را به عنوان زادروز عيسي پذيرفت، زيرا موقع تولد او دقيقا معلوم نبود. از اين روست كه تا امروز بابانوئل با لباس و كلاه موبدان ظاهر مي شود و درخت سرو و ستاره بالاي آن هم يادگار مهري هاست.جال اين است كه يلدا كلمه ايست سرياني به معناي تولد و به گفته ابوريحان آن را شب زادن ترجمه كرده اند.آيين شب يلدا يا شب چله، خوردن آجيل محصوص،هندوانه،انار و شيريني و ميوه هاي گوناگون است كه همه جنبه نمادي دارند و نشانه بركت،تندرستي،فراواني و شادكامي هستند.در اين شب هم مثل جشن تيرگان، فال گرفتن،كتاب حافظ مرسوم است.حاضران با انتخاب و شكستن گردو از روي پوكي و يا پري آن، آينده گويي مي كنند.
*برگرفته از کتاب دید نو از دین کهن از دکتر فرهنگ مهر
نخست آرزوي شادكامي دارم براي پسر عمه عزيزم سامان كه امشب شب يلدا عروسيش است و من چون در آن مراسم حضور دارم براي همين اين جستار را در نخستين ساعات بامداد خدمت شما عرضه كردم.و در ضمن در روز ۵ دي روز درگذشت اشوزرتشت درد دلي نيز با شما خواهم كرد و حال روحي خوبي هم ندارم نمي دانستم از ۷ صبح تا ۲ شب كه دائم از دولت مهرورزي صحبت مي كنند در ساعت ۱۱ ظهر حق من را بخورند واقعا براي خودم متاسفم...پيروز باشيد.
که والاتری از سپهر برین
هنر زنده از پرتو نام توست
جهان سرخوش از جرعه جام توست
بر و بوم این ملک پاینده باد
بمان خرم ای خاک مینو سرشت
که در چشم ما خوشتری از بهشت
ترا از دل و جان پرستنده ایم
روان را به مهر تو آکنده ایم
بر و بوم این ملک پاینده باد
مخور غم که آمد بهار امید
ز شام سیه زاد صبح سپید
به تدبیر سر حلقه راستان
شده ملک جم غیرت باستان
بر و بوم این ملک پاینده باد
ترانه "ایران زمین" از رهی معیری
